Không phải cứ “bí” là “phí”

Hai loại phí mà cục Đường bộ đưa ra hôm 22.11.2007 không chỉ gây quan ngại vì những khoản chi phí mà người dân có thể sẽ phải đóng. Điều đáng lo là nạn kẹt xe ở Hà Nội và TP.HCM sẽ không mấy hy vọng được giải quyết, nếu năng lực của cơ quan tham mưu chính sách lại chỉ có thể đưa ra được những giải pháp thế này. Chính sách không thể được hình thành một cách ngẫu hứng và các bế tắc sẽ khó mà giải toả nếu các nhà quản lý cứ bị “nhốt” trong não trạng cấm đoán hoặc thu tiền.

Đến một lúc nào đó, sẽ phải hạn chế và lý tưởng hơn là giảm lượng xe máy xuống mức bằng không. Tuy nhiên, cả hai thành phố chỉ có thể làm được điều ấy khi giao thông công cộng đáp ứng được từ khoảng 65 – 70% nhu cầu đi lại. Ảnh : Trần Việt Đức

Cục đề nghị thu phí lưu hành vào giờ cao điểm tại một số tuyến có mật độ giao thông lớn ở Hà Nội và TP.HCM. Theo đề nghị, xe lưu thông vào các giờ cao điểm, trên các tuyến đường này sẽ phải nộp 10.000 đồng/ngày, với xe máy; 20.000 đồng/ngày, với xe hơi. Các chuyên gia đưa ra sáng kiến ấy chắc cũng đã từng đến TP.HCM hay Hà Nội. Trong giờ cao điểm làm gì có mấy tuyến đường ở hai thành phố ấy xe cộ không lưu thông với mật độ cao! Có thể là cục tiếp thu kinh nghiệm này của Singapore, nhưng Singapore là một thành phố hoàn toàn khác. Ở Singapore, người dân nếu không thích nộp phí cao để vào trung tâm vào giờ cao điểm bằng xe của mình thì có thể sử dụng tàu điện ngầm hay buýt.

Quy định tăng mức phí đăng ký mới xe cộ lên bằng từ 30 – 50% giá trị xe cũng là một quy định không rõ là nhằm để thu tiền hay làm giảm số lượng xe. Khi mà giao thông công cộng vừa bất tiện, vừa chỉ có thể đáp ứng chưa tới 5% nhu cầu đi lại của người dân, thì bất luận giá xe cao bao nhiêu, người dân cũng phải tự sắm cho mình một phương tiện đi lại. Số đầu xe lưu thông trên đường phố sẽ không giảm trong khi người dân sẽ phải chi phí nhiều hơn cho việc đi lại của mình.

“Sáng kiến” bắt buộc học sinh cấp III và sinh viên tới trường bằng phương tiện giao thông công cộng cũng hết sức duy ý chí. Nếu nhà nước có khả năng đưa ra nhiều lựa chọn thì sử dụng các biện pháp kinh tế để khuyến khích người dân chọn hay không chọn loại phương tiện nào đó. Buộc học sinh, sinh viên phải chọn buýt không chỉ là một quyết định không có khả năng thực hiện mà còn vi hiến. Chúng ta đang ở một thời điểm mà Nhà nước không còn cái quyền bắt dân phải dùng hay không dùng một phương tiện đi lại nào đó.

Giao thông ở hai thành phố lớn hiện nay đang quá tải. Mục tiêu của các giải pháp đặt ra là làm sao để hạn chế mức tăng các phương tiện giao thông chứ không phải là để thu tiền

Cục cũng dự định “cấm ô tô chỉ có một mình lái xe lưu thông trên một số tuyến đường trong giờ cao điểm”. Ở nhiều nước để khuyến khích người dân tiết kiệm, trên một số tuyến đường, những làn đường có thể chạy với tốc độ cao được dành riêng cho những chiếc xe chở ít nhất hai người trở lên. Ở Việt Nam nếu cấm, lái xe sẽ đi đón “sếp” bằng đường nào?

Như chúng tôi đã từng đề cập, giao thông ở hai thành phố lớn hiện nay đang quá tải. Mục tiêu của các giải pháp đặt ra là làm sao để hạn chế mức tăng các phương tiện giao thông chứ không phải là để thu tiền. Ở Hà Nội mỗi ngày hiện đang có thêm 700 xe mô tô và khoảng từ 120 -140 xe hơi đăng ký mới. Nếu theo mức tăng này thì chỉ một thời gian ngắn nữa, đường sá của hai thành phố sẽ không còn đủ rộng để làm bãi… đậu xe. Với thu nhập hiện nay, việc nâng mức phí đăng ký lên tuy có gây khó khăn thêm cho người nghèo, nhưng họ cũng sẽ phải cố để có được chiếc xe gắn máy. Còn người giàu, đặc biệt là dân xe hơi, biện pháp thu phí sẽ không “đáng kể” gì với họ cả.

Đến một lúc nào đó, sẽ phải hạn chế và lý tưởng hơn là giảm lượng xe máy xuống mức bằng không. Tuy nhiên, cả hai thành phố chỉ có thể làm được điều ấy khi giao thông công cộng đáp ứng được từ khoảng 65 – 70% nh3 cầu đi lại. Trong điều kiện hiện nay, hạn chế xe máy là duy ý chí. Trừ những loại xe mô tô cồng kềnh mà người mua nó, chắc chắn không phải vì nhu cầu thiết yếu.

Nhưng, xe hơi cá nhân lại là một vấn đề khác. Hạn chế xe hơi, gần như không ảnh hưởng tới nhu cầu đi lại của ai cả. Việc hạn chế xe hơi cá nhân ở hai thành phố, chỉ có thể sẽ gặp sự phản đối của những nhà lắp ráp xe hơi thế lực, nhưng, nó sẽ nhận được sự chia sẻ của đa số người dân.

Như chúng tôi đã trình bày “kinh nghiệm Thượng Hải” ở các số báo trước. Hai thành phố cần tính toán mức gia tăng số lượng đầu xe hơi cá nhân hợp lý để từ đó đưa ra một “hạn ngạch” thích ứng. Hạn ngạch này chắc chắn không đáp ứng nhu cầu của mọi người muốn có xe hơi. Nên, để công bằng, thành phố nên cho đấu giá. Số tiền mà Thượng Hải thu được thông qua việc đấu giá các “biển số” là không nhỏ và nó được dùng đầu tư trở lại để phát triển hạ tầng.

Để tránh hiện tượng đăng ký xe ở tỉnh mang lên lưu hành tại thành phố, chỉ những xe có biển số thành phố mới được lưu hành trong nội thành. Xe tỉnh chỉ được chạy ở những tuyến vành đai và nếu đi vào nội thành, họ sẽ phải lựa chọn: đóng một khoản phí cao hay là đi taxi.

Theo một nghiên cứu do chương trình Giảng dạy kinh tế Fulbright tại TP.HCM thực hiện ở ba thành phố: Jakarta, Thượng Hải, TP.HCM thì nguồn thu thường xuyên từ các loại phí sử dụng các phương tiện giao thông ở TP.HCM là thấp nhất. Người dân thành phố, sử dụng xe máy hay xe hơi, hoàn toàn có thể tham gia thêm một số loại phí hợp lý, nếu như dân chúng được thuyết phục, những khoản đóng góp của họ sẽ được sử dụng đúng để cải thiện tình hình hạ tầng.

Một thành phố 6, 7 triệu dân mà dân chúng không có thói quen sử dụng giao thông công cộng thì quả là bế tắc. Nhưng nghĩ, có thể khai thông bế tắc bằng cách dùng tiền “đánh” vào phương tiện cá nhân thì lại rất chủ quan. Giải quyết tình trạng giao thông ở Hà Nội và TP.HCM đòi hỏi phải có những chính sách khẩn trương, quyết liệt. Nhưng những chính sách như thế, phải được nghiên cứu thấu đáo, phân tích khoa học và ban hành theo đúng quy trình.

Huy Đức

Đất nước và đất quốc phòng

Nhiều tiệc cưới đã bị buộc phải chuyển từ “Nhà Trắng” ra sân vận động Quân khu 7 tổ chức. White Palace đang bị đình chỉ hoạt động. Bỏ không “trung tâm tiệc cưới” sang trọng bậc nhất này đúng là lãng phí và, chắc chắn, có nhiều cô dâu, chú rể sẽ buồn. Nhưng, có những cái giá đôi khi cũng phải trả để duy trì phép nước.

Gương mặt Sài Gòn sẽ ra sao, nếu trên những phần đất “quân sự” ấy, “đô thị hoá” sẽ diễn ra riêng “một cõi” theo cung cách mà “Nhà Trắng” đã làm. Ảnh : Hồng Thái

Trong quân đội, không phải là không có những “tiền lệ”, để chủ đầu tư công trình này nương vào, nên mới xây cả một công trình to lớn thế mà không cần “phép tắc” gì từ phía chính quyền địa phương cả. Cho dù quân đội có những quy định rất riêng và “đúng, sai” rồi sẽ được phân định ra sao, thì White Palace rõ ràng đã mở lại một câu chuyện rất cần được tiếp tục đem ra bàn luận.

White Palace chỉ là một phần nhỏ trong số hơn 225 nghìn mét vuông “đất quốc phòng” nằm trong địa bàn thành phố đang được chuyển sang “làm kinh tế”. Nhà ở hay trung tâm tiệc cưới không phải là những “bí mật quân sự” để trở thành “ngoại lệ” và đứng ngoài trật tự phát triển tổng thể của thành phố. Gương mặt Sài Gòn sẽ ra sao, nếu trên những phần đất “quân sự” ấy, “đô thị hoá” sẽ diễn ra riêng “một cõi” theo cung cách mà “Nhà Trắng” đã làm. Đặt những hoạt động thuần tuý dân sự dưới một trật tự hành chính, không những là nguyên tắc bất khả xâm phạm của pháp luật mà còn là lợi ích của chính quân đội.

Trong suốt gần hai thập kỷ qua, đã có nhiều khu “đất quân sự” đột nhiên “trổ tường” và từ đó xuất hiện những khu nhà ở không có hạ tầng. Phần lớn những khu vực đó được các đơn vị quân đội cấp đất cho bộ đội xây nhà mà không có một sự phối hợp nào với chính quyền. Hậu quả là chính gia đình những người lính đó đã phải sống nhiều năm bên một thành phố hiện đại mà không có nước sạch, không có hộ khẩu, điện thì câu, mắc phập phù; chính quyền thì nhiều nơi không coi đó là những vùng thuộc thẩm quyền của mình để vãn hồi trật tự. Đã có “xóm video đen” xuất hiện hồi cuối thập niên 1980, đầu 1990 ở những khu đất như thế.

Nhưng vấn đề không chỉ là trật tự xã hội hay điều kiện hạ tầng. Từ tháng 8.2006, quân đội đồng ý để cho Quân khu 7 chuyển 225.643m ² đất sang làm kinh tế. Nghĩa là số đất ấy đã không còn phục vụ cho mục đích an ninh, quốc phòng. Trên thực tế, số đất quân đội quản lý mà không dùng cho mục đích quốc phòng còn rộng lớn hơn. Trong bài “ Đất không phải là chiến lợi phẩm ”, chúng tôi đã nói về cung cách “tiếp quản” được áp dụng năm 1975. Sài Gòn vốn là “đầu não của một bộ máy chiến tranh”, sẽ không ngạc nhiên nếu quy mô đất đai nhà cửa được dùng cho mục đích này lại khổng lồ như thế. Khối tài sản ấy lẽ ra phải được sử dụng để phát triển kinh tế. Nhưng, hàng chục năm sau chiến tranh, chúng vẫn được giữ trong khuôn viên các doanh trại để giờ đây thành “trung tâm tiệc cưới” kiểu White Palace.

Các đơn vị quân đội cũng có những lý do khi cấp đất cho các sĩ quan. Những người lính này đã ra chiến trường mà không hề nghĩ đến nhà và đất. Họ đã hy sinh rất nhiều và họ xứng đáng được đền đáp. Tuy nhiên, nếu “nhà ở” không trở thành một chính sách chung cho bộ đội và việc cấp đất cứ diễn ra như cách mà các đơn vị đóng trên địa bàn thành phố vẫn làm, thì những người lính cũng hy sinh to lớn, nhưng vì sau chiến tranh không may mắn được đóng quân tại Hà Nội hay TP Hồ Chí Minh, sẽ không có cơ may có được nhà và đất.

Để quân đội đi kinh doanh không những tạo ra một môi trường bất bình đẳng giữa các doanh nghiệp mà việc cơ sở của quân đội được dùng để kinh doanh kiểu như “tiệc cưới” cũng sẽ tạo ra một hình ảnh không hay

Những gì mà chúng ta chứng kiến ở khu vực Hoàng Hoa Thám, Cộng Hoà, khu vực đường 3.2… trước đây, cho thấy, không thể tiếp tục sử dụng tài nguyên đất đai theo kiểu “chiến lợi phẩm”. Hơn hai trăm nghìn mét vuông đất đang được phi quân sự hoá hiện nay, và những khu đất hồi chiến tranh là khu quân sự, nay không còn sử dụng cho mục đích an ninh, quốc phòng nữa, phải được cư xử như tài sản quốc gia. Phải được quy hoạch sử dụng và phát triển kinh tế, phát triển đô thị sao cho có lợi nhất. Hoàn toàn có thể đấu giá để sung vào công quỹ số tài sản này. Và, lợi ích thu được từ đó, sẽ là đạo lý nếu được dành phần lớn hoặc tất cả, để chăm lo nhà cửa cho các quân nhân, dù họ đang đóng quân ở biên cương hay hải đảo.

Sự kiện, đất quân sự, sau khi phá dỡ tường che, xuất hiện một công trình cho tư nhân thuê kinh doanh tiệc cưới, cho thấy, nghị quyết của hội nghị Trung ương 4 là hết sức đúng đắn khi chỉ ra rằng, phải “chuyển những doanh nghiệp làm kinh tế đơn thuần thuộc cơ quan Đảng, lực lượng vũ trang… sang các cơ quan nhà nước quản lý kể từ năm 2007”.

Tháng 11 năm 2004, đại tướng Phạm Văn Trà đã bảo vệ việc quân đội làm kinh tế khi ông nói trước Quốc hội rằng: “Hiện suất ăn của bộ đội một ngày chỉ có 9.000 đồng. Phải làm (kinh tế) thêm mới bổ sung được 9.000 đồng nữa”. Lập luận đó không thể đứng vững vì, nếu quả thực bữa cơm người chiến sĩ cần 18.000 hay thậm chí 28.000 đồng một ngày thì ngân sách sẽ phải lo cho đủ. Nhân dân có thể đóng thuế thêm thay vì để cho chiến sĩ đói. Chưa kể, nếu số tài sản ấy thực sự được khai thác hiệu quả, thu nhập của ngân sách sẽ khá hơn rất nhiều.

Để quân đội đi kinh doanh không những tạo ra một môi trường bất bình đẳng giữa các doanh nghiệp mà việc cơ sở của quân đội được dùng để kinh doanh kiểu như “tiệc cưới” cũng sẽ tạo ra một hình ảnh không hay. Không phải ngẫu nhiên mà “anh bộ đội” đã từng là một hình ảnh đẹp trong lòng dân chúng. Biên cương, hải đảo không phải là đã “hết bóng xâm lăng”, “giữ trọn từng tấc đất, tấc biển của ông cha” mới là sứ mệnh thiêng liêng mà tổ quốc, mà nhân dân trông cậy. Không nhất thiết phải quản lý nhiều đất, nhiều nhà, kinh nghiệm từ hai cuộc kháng chiến cho thấy rằng, khi cần, dân sẽ phá nhà làm cầu, cắt đất làm đường cho quân đội.

Huy Đức